Nawroty uzależnienia – przyczyny, rozpoznawanie i sposoby postępowania
Uzależnienie to problem, który może rozwijać się stopniowo i przez długi okres czasu pozostawać niezauważony przez otoczenie. Początkowo określone zachowanie albo sięganie po daną substancję może wydawać się sposobem na rozładowanie napięcia, poprawę nastroju lub poradzenie sobie z trudną sytuacją. Z w pewnych sytuacjach natomiast coraz większą część codzienności zaczynają zajmować myśli związane z nałogiem.
Ukazują się trudności w kontrolowaniu własnych decyzji, zaniedbywanie zadań oraz konflikty w relacjach z innymi ludźmi. W takich przypadkach terapia uzależnień może obejmować zarówno pracę nad przyczynami kłopotu, jak i modyfikację utrwalonych możliwości reagowania. Jej przebieg uzależniony jest od rodzaju uzależnienia, czasu jego trwania, sytuacji życiowej a także indywidualnych potrzeb danej osoby. Nie istnieje jeden schemat postępowania świetny dla wszystkich, dlatego ważne jest wcześniejsze rozpoznanie charakteru trudności.
W procesie wychodzenia z nałogu znaczenie ma nie tylko i wyłącznie ograniczenie kontaktu z substancją lub zachowaniem, niemniej jednak także przemyślenie mechanizmów, które podtrzymują problem. Osoba uzależniona może zauważać, że określone emocje, miejsca, sytuacje społeczne albo konflikty zwiększają ryzyko powrotu do dawnych nawyków. Na przykład stres związany z pracą, poczucie osamotnienia czy trudności rodzinne mogą wywoływać silną potrzebę sięgnięcia po wcześniejszy sposób radzenia sobie z napięciem. Walka z uzależnieniem wymaga więc przyjrzenia się codziennym schematom i rozpoznania momentów, w których kontrola nad zachowaniem staje się trudniejsza. W pracy terapeutycznej poruszane są między innymi kwestie odpowiedzialności za swoje decyzje, rozpoznawania emocji, wyznaczania granic a także budowania innych możliwości reagowania na trudności. Istotne jest także uwzględnienie konsekwencji, które nałóg wywołał w życiu zawodowym, rodzinnym i społecznym.
Jednym z częstych problemów jest przekonanie, że zakończenie uzależnienia powinno nastąpić szybko i wymaga tylko silnej pragnie. Rzeczywiście zmiana utrwalonych zachowań może być długotrwała, a jej przebieg nie za każdym razem jest równomierny. Zdarzają się okresy większej motywacji, niemniej jednak także momenty zwątpienia, napięcia i powrotu do wcześniejszych schematów. Dlatego pytanie o to, jak poradzić sobie z uzależnieniem, warto rozpatrywać w kontekście dokładnie określonej sytuacji, a nie uniwersalnych wskazówek. W współzależności od potrzeb pomoc może obejmować konsultacje ze specjalistą, psychoterapię indywidualną, spotkania grupowe albo leczenie w odpowiedniej placówce. W przypadku uzależnienia od alkoholu, leków czy innych substancji odstawienie może wiązać się z objawami wymagającymi opieki medycznej. Samodzielne podejmowanie takich prób, bez wcześniejszej oceny stanu zdrowia, może prowadzić do istotnych komplikacji. Rodzaj potrzebnego wsparcia powinien być więc ustalany z uwzględnieniem zarówno psychicznych, jak i fizycznych następstw nałogu.
Istotną częścią zmiany jest też sposób organizacji życia po rozpoczęciu leczenia. Dotychczasowe środowisko, kontakty towarzyskie i codzienne przyzwyczajenia mogą być silnie powiązane z uzależnieniem, dlatego ich znaczenie należy rozważać w trakcie pracy terapeutycznej. Nie zawsze niezbędne jest całkowite zerwanie wszystkich relacji, jednakże w pewnych sytuacjach potrzebne staje się ograniczenie kontaktu z osobami lub sytuacjami sprzyjającymi powrotowi do nałogu. Znaczenie mają również regularny rytm dnia, sen, obowiązki a także umiejętność spędzania wolnego czasu bez wcześniejszych zachowań uzależniających. Bliscy mogą uczestniczyć w procesie zmiany, ale ich rola nie powinna polegać na ciągłym kontrolowaniu drugiej osoby ani przejmowaniu odpowiedzialności za jej decyzje. Warto uwzględnić też fakt, że uzależnienie wpływa na całą rodzinę, a odbudowa zaufania po okresie konfliktów i zaniedbań może wymagać czasu. W takich sytuacjach przedmiotem pracy terapeutycznej bywają nie tylko indywidualne trudności osoby uzależnionej, lecz także komunikacja, granice i konsekwencje wcześniejszych zachowań.
Dodatkowe informacje: prywatny ośrodek leczenia uzależnień.